Payoke werd in 1987 opgericht in Antwerpen, vanuit een eenvoudige maar dringende vaststelling: mensen in prostitutie en slachtoffers van uitbuiting werden amper gezien, laat staan beschermd. Wat begon als kleinschalige steun in de privéwoning van Patsy Sörensen, groeide uit tot een pioniersorganisatie die mee de Belgische en Europese aanpak van mensenhandel vormgaf.
In de beginjaren werkte Payoke midden in het Schipperskwartier, in een context van armoede, gezondheidsrisico’s, stigma en geweld. De organisatie bood een laagdrempelige plek waar mensen terechtkonden voor een gesprek, praktische hulp, medische ondersteuning en later ook psychosociale en juridische begeleiding. Van bij de opstart zette Payoke in op AIDS-preventie, onder meer via meertalige informatie, samenwerking met het Instituut voor Tropische Geneeskunde en vorming over seksuele gezondheid en condoomgebruik.
Tegelijk werd snel duidelijk dat achter een deel van de prostitutie georganiseerde uitbuiting schuilging. Daarom maakte Payoke al in de jaren tachtig een belangrijk onderscheid tussen vrijwillig sekswerk en gedwongen prostitutie of mensenhandel. Dat inzicht was toen uitzonderlijk en zou bepalend worden voor de verdere werking. De organisatie luisterde niet alleen naar slachtoffers, maar bracht ook systematisch de mechanismen van dwang, geweld en afhankelijkheid in kaart.
In 1988 werd Payoke een vzw en kreeg het een vaste uitvalsbasis in het oude badhuis aan de Burchtgracht. In die periode ontstonden ook initiatieven zoals het tijdschrift De Rode Nieuwslijn en groeide de samenwerking met gezondheidsdiensten, straathoekwerkers en vrijwilligers. In 1989 en 1990 werd de werking verder uitgebreid, onder meer met Stratelys, een specifieke werking voor jongeren in uiterst kwetsbare situaties.
Het werk van Payoke botste al snel op zware tegenkanting vanuit het criminele milieu. Medewerkers kregen te maken met intimidatie, vernielingen en ernstige bedreigingen. Net dat onderstreept hoe ingrijpend het was om uitbuiting zichtbaar te maken en te bestrijden.
Begin jaren negentig kwam mensenhandel steeds nadrukkelijker op de politieke agenda. In 1991 gaf Sarah als een van de eerste slachtoffers haar verhaal een publiek gezicht. In datzelfde jaar werd ook de ‘Bronzen Vagina’ aan de gevel van Payoke ingehuldigd: een krachtig symbool van zichtbaarheid in een context van ontkenning en taboe.
In 1992 betekende de oprichting van Saralek een belangrijke stap vooruit. Dit team, gericht op de begeleiding van meerderjarige slachtoffers van mensenhandel, werd genoemd naar twee van de eerste slachtoffers: Sarah en Lek. In datzelfde jaar gaf het bezoek van koning Boudewijn aan Payoke de strijd tegen mensenhandel nationale zichtbaarheid en legitimiteit.
In 1993 opende Asmodee, het eerste opvanghuis voor slachtoffers van mensenhandel. Daarmee werd Payoke niet alleen een signaalgever, maar ook een concrete opvang- en begeleidingsorganisatie. Slachtoffers kregen er voor het eerst een veilige plek om tot rust te komen en opnieuw perspectief op te bouwen.
In de jaren die volgden hielp Payoke mee aan de uitbouw van het Belgische multidisciplinaire model, waarin opvangcentra, politie, justitie en overheden samenwerken rond bescherming, begeleiding en vervolging. In 1997 kreeg Payoke via koninklijk besluit het recht om zich burgerlijke partij te stellen in rechtszaken rond mensenhandel — een cruciale stap in de erkenning van slachtoffers.
Begin jaren 2000 veranderde ook de organisatie zelf. De residentiële opvang werd ondergebracht bij CAW Antwerpen. De expertise en medewerkers bleven behouden, maar werd ingekapseld in een Vlaamse koepelstructuur. Payoke evolueerde verder als gespecialiseerd centrum voor begeleiding, expertise en preventie.
Ook op Europees niveau werd vooruitgang geboekt. In 2014 werd via Europese regelgeving vastgelegd dat de bescherming en begeleiding van slachtoffers van mensenhandel een verantwoordelijkheid is van de overheid. Dat betekende een belangrijke structurele erkenning van wat organisaties zoals Payoke al jarenlang in de praktijk deden: slachtoffers hebben recht op bescherming, niet alleen op goodwill.
Doorheen de jaren werd duidelijk dat mensenhandel niet beperkt blijft tot seksuele uitbuiting. Steeds vaker ging het om economische uitbuiting in sectoren zoals bouw, horeca en logistiek. Het profiel van slachtoffers veranderde: meer mannen, meer sectoren, meer internationale netwerken.
Tegelijk bleef Payoke inzetten op nieuwe vormen van uitbuiting. In 2018 kreeg de aanpak van tienerpooiers een belangrijke impuls met de oprichting van een nationaal meldpunt, ondergebracht bij Payoke. Daarmee werd voor het eerst een structureel aanspreekpunt gecreëerd voor signalen rond minderjarige slachtoffers, en werd expertise rond deze specifieke vorm van uitbuiting gebundeld en versterkt.
Vandaag blijft Payoke werken op het snijpunt van hulpverlening, justitie en beleid. Grote dossiers, zoals de uitbuiting in de Antwerpse haven, tonen dat mensenhandel geen verleden tijd is maar een actuele en complexe realiteit.
Dat blijkt ook uit de cijfers. In 2025 registreerde Payoke het hoogste aantal aanmeldingen ooit: 635 mogelijke slachtoffers, zowel meerderjarigen als minderjarigen. Tegelijk werden 305 meerderjarige slachtoffers begeleid, ruim 20% meer dan het jaar voordien. Deze cijfers tonen enerzijds dat slachtoffers de weg naar Payoke vinden, maar anderzijds ook dat mensenhandel nog altijd diep verankerd zit in onze samenleving.
Die groei zet de werking onder druk. De middelen stijgen niet in verhouding tot de noden, waardoor begeleiders steeds meer dossiers moeten opnemen. Payoke kiest er daarom bewust voor om alle beschikbare middelen te focussen op de kerntaak: de begeleiding van slachtoffers. De omkadering van medewerkers werd de voorbije jaren noodgedwongen afgebouwd tot een minimum, waardoor er nog nauwelijks ruimte overblijft voor preventie en communicatie.
Van een initiatief aan de keukentafel tot een erkend expertisecentrum: de geschiedenis van Payoke is er een van volgehouden engagement, structurele impact en voortdurende aanpassing aan een veranderende realiteit. Wat in 1987 begon met luisteren naar mensen die niemand hoorde, blijft vandaag de kern van de werking.
Tijdslijn (scroll naar beneden)
Patsy's keuken
1987
In 1987 werden prostituees, ongeacht hun afkomst of arbeidsomstandigheden, niet serieus genomen. Prostitutie werd beschouwd als een ``beroep`` en niemand was geïnteresseerd in de verhalen achter die vrouwen. De dwingende factoren die leidden tot de afschuwelijke omstandigheden waarin deze vrouwen en meisjes gedwongen werden te leven, trokken wél de aandacht van Patsy Sörensen, toen een leraar en kunstenares met een diep politiek engagement in haar buurt. Ondanks de vooroordelen, tegenstand, hindernissen en zelfs fysieke bedreigingen waarmee ze op het punt stond geconfronteerd te worden, realiseerde Patsy zich dat er iets moest gebeuren en dat deed ze dan ook, midden in de Antwerpse ``rosse buurt``, het zogeheten Schipperskwartier. Ze richtte Payoke op als feitelijke vereniging gericht op directe ondersteuning aan sekswerkers.
Aanvankelijk bood ze prostituees hulp aan in de vorm van een kamer in haar privéwoning, waar ze een kopje koffie zouden drinken in een gezellige, huiselijke omgeving. Daar konden ze ontspannen, openlijk praten en kon er vooral naar hen geluisterd worden. De eerste NGO in Europa die prostituees helpt en revalideert, werd in 1987 geboren aan een Antwerpse keukentafel.
Mensenhandelaars komen in beeld
1988
Aanvankelijk bood Payoke enkel praktische ondersteuning vanuit het oude badhuis op de Burchtgracht en richtte het zich op informatieve campagnes rond veiligheid en AIDS.
Mensenhandelaars komen in beeld
1989-1991
Vanuit de praktische ondersteuning hoord Patsy schrijnende verhalen. De werking van Payoke werd uitgebreid en Stratelys werd opgestart met een specifieke focus op jongeren in kwetsbare situaties. Ook gaf Patsy meisjes en vrouwen een toevluchtsoord in haar eigen huis in de Zirkstraat, terwijl ze moeite had om hen enige soort van erkenning te geven als slachtoffer van uitbuiting en mensonwaardige behandeling. Toen ze ontdekte dat deze meisjes slechts pionnen waren in grotere criminele netwerken, richtte ze zich op een nieuwe holistische aanpak, waarbij ze professionele psychologische en sociale begeleiding, bescherming, anonimiteit en juridische bijstand aanbood met als uiteindelijke doel de daders voor de rechter te kunnen brengen.
Een onverwachte gast
1992
Patsy werd gecontacteerd door een onderzoeksjournalist en nam die mee in de wereld waarin zij toen al enkele jaren werkte. In 1992 onthulde Chris de Stoop in een boek getiteld ``Ze zijn zo lief, meneer`` aan de Belgen dat er in hun achtertuin een afschuwelijke misdaad bestond die gericht was op de uitbuiting van vrouwen en meisjes. Middenin de nationale verontwaardiging bleek de enige organisatie die zich met dit probleem bezighield een kleine NGO uit Antwerpen te zijn. Koning Boudewijn, geschokt door het idee dat er slaven in zijn land woonden, besloot om Payoke te bezoeken. Op deze manier kon hij het best laten zien dat hij deze problematiek zeer ernstig nam.
Prijzen en erkenning
1993
Het opvanghuis Asmodee werd opgericht en eind 1993 reikten de lezers van Elga aan Patsy ``De Gouden Sanseveria`` uit. Vele beroemdheden woonden de ceremonie bij in het Astoria hotel in Brussel, waaronder Paula D'hondt, Nelly Maes, Vic Anciaux en Marijke Van Hemeldonck. Dit was een bewijs van de waardering voor al het pionierswerk dat Payoke de afgelopen jaren had verricht.
Patsy's werk wordt internationaal als een groot voorbeeld gezien en hierop reist ze naar de Filipijnen in opdracht van staatssecretaris Erik Derycke. Op dat moment in de geschiedenis vinden we in België veel slachtoffers terug met de Filipijnse nationaliteit. Ze ontmoet er lokale overheden en NGO's om daar samen te werken en vrouwenhandel te bestrijden.
Stap voor stap
1994
Op basis van de conclusies van een parlementaire commissie ontstond er een nationaal beleid ter bestrijding van mensenhandel. Het beleid omvatte een gecoördineerde aanpak tussen de verschillende instanties, waarbij justitie, politie, sociale diensten en referentiecentra betrokken waren. Payoke benadrukte ook dat het belangrijk is dat slachtoffers een verblijfsvergunning krijgen om legaal in het land te verblijven wanneer hun uitbuiters worden onderzocht en berecht, en, indien mogelijk, zelfs daarna. Het zogenaamde ``Payoke model``, verspreid in een omzendbrief op 7 juli 1994, is sindsdien door andere landen overgenomen en wordt nu beschouwd als de 'best practice' aangaande wetgeving tegen mensenhandel in heel Europa.
België had tien jaar voor de reactie van Europa op het fenomeen al een multidisciplinair ondersteuningssysteem voor slachtoffers van mensenhandel ontwikkeld. Niet slecht voor wat begonnen was als een keukengesprek in het huis van Patsy Sörensen!
In 1994 en 1995 werd het mandaat van Payoke officieel verlengd, waardoor de organisaties als eiser konden optreden tegen de handelaars in gerechtelijke procedures.
Het politieke toneel
1995-96
In 1995 wordt Patsy verkozen tot schepen in Antwerpen, ze legt haar functie als bestuurder neer om belangenvermenging te vermijden.
In 1996 is de discussie rond prostitutie in Antwerpen hoog opgelaaid. Payoke staat midden in de vuurlinie en probeert een bemiddelende rol te spelen tussen buurtbewoners, sekswerkers, politici en handelaars.
Criminele netwerken
1998-99
Payoke viert de tiende verjaardag van zijn officiële oprichting. In januari 1998 verschijnt in The Bulletin, het Brussels weekblad, een artikel over Payoke. Onmiddellijk leren ook de Engelstaligen van onze hoofdstad 'Patsy, de vriend van de prostituees' kennen.
In 1999 treedt Patsy af als schepen van de stad Antwerpen en treedt zij toe tot het Europees Parlement en ze hervat haar rol als voorzitter van Payoke. Met het aan de kaak stellen van de problematiek rond gedwongen huwelijken, ontstaan er weer allerhande vormen van intimadatie vanuit de criminele wereld. Uiteindelijk moet Patsy, op aanbevelen van de politie, een kogelvrij vest aan om buiten te komen en wordt haar huis bewaakt.
De nieuwe eeuw binnen
2000
In januari 2000 organiseert Payoke een receptie voor leden van het Europees Parlement. Voor de meesten van hen zal dit het eerste directe contact zijn met slachtoffers van mensenhandel.
Als rapporteur in de EU-commissie voor vrouwenrechten legt Patsy een ontwerpverslag voor op de plenaire vergadering van het Europees Parlement in Straatsburg op 13 april, dewelke uiteindelijk zal leiden tot een Europese richtlijn dat ook rechten bevat voor slachtoffers.
In datzelfde jaar lanceert Payoke het ``Koffieproject``, waarbij slachtoffers van mensenhandel, onder toezicht om hun veiligheid te garanderen, andere kansarmen kunnen ontmoeten met een tas koffie, om sociale interactie en solidariteit te bevorderen.
Morele steun van de Koning
Begin 21e eeuw
De toespraak van Koning Albert tot de regeringen van het land in januari 2001 gaat volledig over mensenhandel. In zijn toespraak herinnert hij aan de artikelen van Chris De Stoop die aanleiding gaven tot een bezoek aan Payoke. De Koning zegt onder meer: 'Laten we de criminele maffiabendes die de mensenhandel, de drugshandel, de wapenhandel en het witwassen van geld organiseren efficiënt bestrijden. Dit geldt ook voor de Albanese maffia, die volgens de Senaatscommissie bijzonder wreed en meedogenloos is. De woorden van de koning betekenen zeer veel als morele steun voor alle Payoke-medewerkers en een waardering voor de moeilijke omstandigheden waarin zij moeten werken.
Payoke neemt deel aan twee door de EU gefinancierde DAPHNE-projecten. Het maakt ook deel uit van de Belgische delegatie naar de Verenigde Naties voor de bespreking van het Beijing +5 proces.
De gespecialiseerde residentiële opvang wordt ondergebracht bij CAW Antwerpen. Payoke blijft expertisecentrum en begeleidingsorganisatie.
Tienerpooiers en economische uitbuiting
2014
Europese regelgeving erkent bescherming en begeleiding van slachtoffers van mensenhandel als overheidstaak in de Europese Richtlijn Mensenhandel.
Tienerpooiers en economische uitbuiting
2018
Payoke is de laatste jaren actief in de strijd tegen het fenomeen ``loverboys``, of tienerpooiers. Tienerpooiers jagen op jonge, vaak kwetsbare, meisjes en doen hen geloven dat zij verliefd op hen zijn om hen daarna op die manier in de prostitutie te lokken. Om deze meisjes zo ver te krijgen gebruiken ze naast hun charmes ook veel cadeautjes en drugs. Payoke werkt samen met gouvernementele en niet-gouvernementele partners om het onderwerp meer op de voorgrond te brengen. Van essentieel belang in het kader van deze problematiek is volgens ons en vele andere partners dat we werk maken van een speciaal opvangcentrum, ``shelter``, voor de slachtoffers in België.
Met de serieuze toename van migranten die naar Europa reizen, worden ook de uitdagingen van migratie gerelateerde mensenhandel steeds groter.
Er komt meer nadruk op mensenhandel met het oog op economische uitbuiting. Het aantal personen in onze begeleiding dat economisch is uitgebuit, groeit. We zien hetzelfde bij de andere centra in België en onze buurlanden. Bepaalde sectoren lijken specifiek gevoelig voor economische uitbuiting van met name migranten.
Uitdagingen van vandaag
2022-2023
In de zomer van 2022 werd de grootste mensenhandelzaak in Europa (sinds de Tweede Wereldoorlog) ontdekt. Op een bouwwerf van Borealis in de Antwerpse haven werden 70 mannen uitgebuit. Vlak na deze ontdekking kwam er nog een tweede zaak bovendrijven op een werf van BASF met 26 mannen.
Zaken van dergelijke grootte waren nog niet eerder voorgekomen en vormen een specifieke uitdaging aangezien de opvangvoorzieningen niet ingericht zijn om zulke aantallen slachtoffers ineens op te vangen. Payoke heeft de eigen middelen aangewend om zo snel mogelijk opvang voor slachtoffers te voorzien, zodat zij uit de mensonwaardige huisvesting van hun uitbuiter konden.
Tegelijk is er uiteraard ook begeleiding nodig voor deze slachtoffers en zoals altijd willen we die persoonlijk inrichten. Een uitdaging met dergelijke aantallen. Payoke moet de werking de komende jaren opschalen om deze slachtoffers te kunnen blijven begeleiden, maar ook omdat dit niet de laatste grote zaak lijkt. De aantallen aanmeldingen blijven namelijk stijgen.
Records worden gebroken
2025
Payoke registreert een recordaantal aanmeldingen (635) en begeleidingen van meerderjarige slachtoffers (305). Toenemende druk op de werking door stijgende noden en beperkte middelen.
